Temeljno žensko ruho bila je jednodijelna duga košulja od debelog platna,
postava. Kroj (klinovi, uspravan ovratnik, široki otvoreni rukavi), raspored uresa (na
ovratniku, poprsnici, uzduž i uz rub rukava), način urešavanja (različitim tehnikama veza
brojenjem niti) te kolorit i ornamentika (geometrizirani stilizirani cvjetovi i grane u
zagasitim tonovima domaće ili kupovne svile) imaju dinarske značajke.
Zimi se preko košulje nosila crna suknena haljina aljina9 dugih rukava koja je
sprijeda cijelom dužinom bila razrezana i kopčala se na prsima metalnim kopčama
ključima i sponama. Na njoj nije bilo nikakva uresa. Aljine su se više nosile u brdskim
nego u nizinskim selima.
Tijelo se opasivalo kariranim pojasom pasom otkanim od zagasitocrvene vune ili
svile prošarane bijelim, ponekad i zlatnim nitima (širitom, galunom). Tkani pasovi
kopčali su se ukrasnim srebrnim ili pozlaćenim kopčama paptama. Stare fotografije
pokazuju da su se papte ponekad pričvršćivale posebnim vunenim uzicama preko
tkanice. Žena je za pojasom nosila ogledalce i češalj. Na remenu terkiji ili žutom lančiću
na lijevoj su strani visjela domaćinska obilježja — škarice, ključevi i britvica. Na desnoj
strani visjela je krunica očinaši.
Sprijeda se preko pojasa pripasivala uža vunena pregača pregljača, pregnjača. U
središnjem gornjem dijelu bila je malo nabrana i učvršćena u ošvicu. Uz bočne rubove
bila je optočena crnim usukanim vunenim nitima strukom, a uz donji rub kraćim resama
izvučenim od osnovne niti. Vezala se tvrdim dugim uzicama kojima se pritezao i pâs.
Starinske su pregače bile izrađene od deblje zagasite vunene pređe. Misne pregače, zbog
tkanja tankog kao pelena poznate pod nazivom pelenače, bile su
izrađene od tanke vunene pređe ili od doma uzgojene tamnocrvene svilene niti. Imale su
utkane poprečne svjetlije pruge i bile su složene u uske uspravne nabore.
Preko košulje ili suknje aljine oblačio se dugi crni sukneni prsluk bez rukava,
jačerma, čerma. Uz rubove je bio opšiven crvenom kupovnom čohom,11 po šavovima
crvenim usukanim vunenim vrpcama strukama, a na prsima i proširenjima klinovima
urešen je kiticama od zlatne žežene srme.
Na nogama su žene nosile do koljena dugačke tvrde vunene čarape čorape. Po
pletivu su bile izvezene kličane, nakličkane zagasitocrvenom vunom u
vodoravnim prugama. Na stopalo su se navlačili vuneni nazuvci terluci, koji su na
gornjoj vidljivoj strani i na petama bili bogato izvezeni crvenom, modrom, plavom
pamučnom i svilenom niti ili srmom, uokolo otvora opšiveni crvenom čohom, a ponekad
i kiticama od crvene svile brusa. Nosili su se i buzavci, napršnjaci, koji su obuvali
stopalo do sredine tabana. Starinska ženska i muška obuća bili su opanci učinjeni od
goveđe (za mokro) ili svinjske kože (za suho vrijeme) ukrašeni prijepletom od ovčje
opute. Opanci za svakodnevnu uporabu (nosni) izrađivali su se u svakoj kući, a svečane
(misne) izrađivali su seoski majstori opančari.
Djevojke su se od udatih žena razlikovale po oglavlju. Djevojke su razdjeljak
češljale na jednoj strani glave i kosu splitale oko uzice uplitnjaka u dvije nejednake
pletenice. Glavu su pokrivale plitkom kapom od čoje, crljenom kapicom. Na čelu i ispred
ušiju izvlačile su kraće čuperke kose, solupe, koju su kovrčale, koviljale. Udate su žene
kosu dijelile sredinom glave i splitale je oko uplitnjaka u dvije pletenice koje su straga
kružno omatale oko glave.Platnenu maramu, kojom su udate žene pokrivale kosu
vežući je straga, Kutleša naziva jašmakom, vežom. Bogato su urešene vezivom
istovrsnim tehnikama, materijalom, bojama i sličnom ornamentikom kao i starinske
ženske košulje.
Osim koraljnih nizova tradicijski ženski odjevni inventar dopunjavao je kovani
nakit. Djevojke su na crvenkape vješale novce dukate i napulijune ili čeoni nakit pape
pleten od srebrne žice i urešen srebrnim novčićima cvanjcikama, pletama, vijorinima i
talirima. Ovakav nakit poznat je iz brončanodobnih arheoloških nalaza.
Djevojke i udate žene kitile su oglavlja filigranskim srebrnim i zlatnim iglama
špijodama, špivadama. U ušima su nosile zlatne naušnice rećine. Na prsima su nosile
perišane — starinski nakit od više nizova metalnih lančića s privjescima od srebrnog
iskucanog lima. Ženska prsa pokrivali su veliki i mali đerdani od lanaca i srebrna novca.
O izgledu starinske muške košulje nema sačuvanih materijalnih dokaza. Iz
Kutlešinih je zapisa moguće rekonstruirati da je bila dinarskoga kroja, izrađena od
debljega bijeloga platna postava, a po ovratniku, prsima i orukvicama navezena s granam
i cvitovima. Pretpostavljamo da su vez i motivi bili slični uresu ženskih košulja. Zimi su
muškarci preko košulje oblačili pletenu vunenu bijelu vestu guću, koja se na prsima
dvostruko preklapala.
Modre suknene hlače gaće bile su uskih nogavica razrezanih u donjem dijelu.
Kopčale su se metalnim kopčama sponama i ključima. Na bedrima su imale džepove, a
sprijeda dva proreza promaje. Pritezale su se uzicom svitnjakom ili remenom. Svečane
šajićene gaće bile su izrađene od modre ili zelene čohe. Oko džepova, razreza promaja i
uzduž nogavica bile su ukrašene crvenom vunenom usukanom vrpcom strukom i
umetnutom crvenom čohom.
Struk se opasivao različitim pojasevima. Kutleša spominje mrežasto pleteni pojas
od struke. U zbirkama Franjevačkog samostana Imotski i Etnografskog muzeja Split
pohranjeno je nekoliko različito kariranih pasova sličnih ženskima (ali kraćih i dvostruko
širih) otkanih od tamnocrvene vune ili svile. U Runovićima je sačuvan dio četrdesetak
centimetara širokog pojasa otkanog od tanke crvene vune. Vjerojatno se za opasivanja
presavijao i nekoliko puta omatao oko struka. U svečanim prigodama preko pojasa
stavljao se višeslojni kožni pripašaj u koji se zaticalo oružje, pribor za lulu i ostale
potrepštine. Često je bio urešen metalnim zakovicama pulijama.
Na košulju se oblačio otvoreni prsluk bez rukava, jačerma, gunjac. Bio je izrađen
od skupocjene venecijanske modre ili zelene čoje. Ukrašen je usukanim svilenim nitima
— brusom ili gajtanom, a na prsima aplikacijama zlatnih niti — granama od srme
žežene, svilenim kiticama, resama te srebrnim filigranskim pucetima.
Ilustracije pokazuju da su muškarci nekada oblačili dva prsluka.
Donji je bio kroja presomitače tj. preklapao se na prsima. Bio je bogato urešen
aplikacijama zlatnih niti. Gornji, krojen kao ječerma, bio je od fine crvene venecijanske
čohe. Uz rubove je bio optočen debljom svilenom niti i urešen kiticama, a na prsima
zlatnim pozamenterijskim trakama — srmom i metalnim pucetima.18 Najsvečaniji
primjerci imali su metalni nakit toke, kopče puce i ploče, što potvrđuju i Kutlešini
zapisi.
Povrh svega oblačio se kaputić s rukavima, kumparan. Bio je izrađen od smeđeg
sukna, rjeđe od crne ili tamnoplave čohe. Uz rubove i uokolo džepova bio je opšiven
crvenom čohom i crnom usukanom vunenom niti strukom. Sprijeda je imao kitice od
vrpci gajtana ili svile brusa koje su služile i za zakopčavanje. Kumparan se nosio i
obješen o lijevo rame.
Najimućniji seljaci, seoski glavari i hajdučki harambaše nosili su u najsvečanijim
prigodama (svadbe, seoski skupovi derneci, seoski godovi, Božić) ogrtače, crljene
kabanice. Bile su izrađene od crne čohe i uz prsni otvor podstavljene dvadesetak
centimetara širokom crvenom čohom. Spominju je Kutleša i Tolić, a prikazana je na
Kirinovoj ilustraciji .
Starinsko muško pokrivalo bila je kapa s crnim resama izađena od crvene čohe —
— crljena kapa. Oko nje se omatao dvadesetak cm širok ručnik, peškir otkan od vine —
crvene tanke vunice. Muška obuća, kao i ženska, bila je višeslojna. Na noge su se prvo
navlačile vunene čarape čorape izvezene kličane crvenom i zagasitom vunom u
vodoravnim prugama. Za razliku od ženskih, muške su s unutarnje strane bile rasporene i
kopčale su se metalnim kopčama kukcima . Potom su se obuvali nazuvci
terluci, napršnjaci i opanci istovrsni ženskima.
Oružje, koje je nekada služilo obrani, u tradicijskom odjevnom inventaru
postupno dobiva nakitnu funkciju i bogato je urešeno. Muškarac je za kožnim pojasom
pripašajem nosio dvije male puške brešijanke, nož bilopasac, lulu i pribor za pušenje, te
pušku duge cijevi. Na kumparane su vješali dijelove djevojačkih čeonih trakova papi. U
kapu iznad uha zabadali su srebrne igle špijode s lančićima i novčićima. Iznad uha kitili
su se cvijećem. Kožni pojasi i korice ukrasnih britvica bile su urešene metalnim
pločicama pulijama.
